Primer dobre inkluzivne prakse u spomeniku prirode “Arboretum Šumarskog fakulteta” u Beogradu

IMG_8673Marina Vukin, Šumarski fakultet Univerziteta u
Marko Kalember, Studentska asocijacija Šumarskog fakulteta u Beogradu

Abstract: Na teritoriji grada Beograda nalazi se 38.865,92 ha šuma i 11.365 ha zelenih površina u okviru vanšumskog zelenila. Tako na 1 stanovnika otpada 0,0243 ha šuma, odnosno, šumovitost iznosi 11,3%. Sistem gradskog zelenila (vanšumsko zelenilo) obuhvata 14,6% ukupne teritorije grada i predstavlja površine pod parkovima, skverovima, trgovima, zelenilom duž saobraćajnica, drvoredima i dr.

Kao površina sa specifičnom namenom u okviru gradskog zelenila izdvaja se zaštićeno prirodno dobro ’Arboretum Šumarskog fakulteta’. Smešten je na severozapadnoj padini Košutnjaka, iznad leve obale Topčiderske reke, na nadmorskoj visini 110-125 m. Geografske koordinate su: 44˚48 ́ istočne geografske dužine i 20˚ 28 ́severne geografske širine. Ukupna površina ovog zaštićenog prostora iznosi 6,70 ha. Arboretum je zaštićen u kategoriji spomenika prirode kao jedinstvena, botanički raznovrsna zbirka dendroflore na otvorenom prostoru i radi očuvanja i unapređenja genofonda autohtone, alohtone i egzotne dendroflore, kao i retkih, endemičnih i reliktnih vrsta, namenjenih naučnoistraživačkom radu i obrazovanju.

Povoljan režim padavina, njihov odgovarajući raspored i optimalna količina omogućili su stvaranje povoljnih uslova za introdukciju velikog broja stranih drvenastih vrsta i egzota. Zaštićeno područje je podeljeno na 2 osnovne površine – osnovnu zonu i zonu proširenja. Uža, osnovna zona Arboretuma zauzima površinu od 3,56 ha, sastavljena je od dve povezane celine: 8 polja, podeljenih na veći broj parcela i travnjaka. Na ovim parcelama je, u gustom sklopu, prisutna unešena drvenasta i žbunasta vegetacija. Na svakoj parceli, unutar polja, nalaze se bliski predstavnici rodova i familija, ukupno 242 drvenaste vrste, podvrste, hibrida i kultivara, predstavljenih sa 1.841 primeraka. Na travnjaku su prisutni pojedinačni primerci dendroflore i brojni zasadi sa perenealnim biljkama. U okviru zone proširenja, koja obuhvata 3,13 ha, nalaze se površine pod zatečenom autohtonom šumskom vegetacijom i ogledne površine sa unešenim dendrovrstama, starosti preko 30 godina. Na osnovu Idejnog projekta pejzažno-arhitektonskog uređenja zone proširenja Arboretuma Šumarskog fakulteta planira se unošenje novih primeraka dendroflore, formiranje park-zone i podizanje specifičnih pejzažno-arhitektonskih elemenata namenjenih socijalnoj hortikulturi, odnosno, hortikulturnoj terapiji. Hipoteza rada je da dobro pejzažno planiranje i uredjenje, mogu da doprinesu stvaranju zdrave sredine u gradskom ambijentu, koja omogućava sprovodjenje različitih edukativnih i terapeutskih aktivnosti, uz interakciju sa prirodnim elementima zaštićenog prostora.

IMG_8937Inkluzivna praktična nastava i različite vannastavne hortikulturne aktivnosti odvijaju se na prostoru Arboretuma već duži niz godina, u svrhu obuke  za pojedine obrazovne profile, postizanja specifičnih terapeutskih ciljeva ili rehabilitacije osoba sa posebnim potrebama. Učesnici u ovim programskim aktivnostima su osobe sa fizičkim, psihološkim i razvojnim poteškoćama, osobe sa invaliditetom,  osobe koje se oporavljaju od bolesti i povreda, kao i drugi pripadnici socijalno ugroženih grupa. U sklopu rekonstrukcije i rekultivacije ovog prostora vodilo se računa o rasporedu pojedinih elemenata prostora, kreiranju senzorno stimulativnog, neusiljenog prirodnog okruženja i izgradnji širokih i pristupačnih pešačkih komunikacija.  U radu se primenjuju inovativne tehnike hortikulturnog uredjenja, sa prilagodjenim alatima. Praktična nastava i ostale aktivnosti odvijaju se na grupnom i individualnom nivou, u skladu sa potrebama svakog djaka i polaznika. U ovako koncipiranom terapeutsko-nastavnom procesu, sa elementima radne terapije, unapredjuju se motoričke, senzorne, perceptivne, kognitivne, afektivne, profesionalne i psiho-socijalne veštine učesnika. Takodje, razvija se kultura volonterskog rada, ostvaruje uspešna socijalizacija i komunikacija, postiže se emocionalna stabilnost i stiču iskustva timskog rada, takmičarskog duha i zajedničke podrške.

Višegodišnji program inkluzivne praktične nastave i hortikulturne terapije pohadjaju djaci Srednje zanatske škole iz Beograda i polaznici Centra za decu i omladinu ometene u razvoju – Čukarica Beograd. Nastavu vode predavači i terapeuti iz ovih institucija, stručni saradnici Šumarskog fakulteta u Beogradu i članovi Studentske asocijacije Šumarskog fakulteta u Beogradu. Posebno se ističe rad na podizanju tematskih vrtova sa elementima isceliteljskih – terapijskih vrtova, u okviru zone proširenja Arboretuma. Tako su podignuti zasadi lekovitih, aromatičnih, začinskih, retkih, endemičnih, ugroženih i zaštićenih biljaka, uz prigodne informativne table. BIMG_8952.JPGiljni materijal u pojedinim segmentima tematskih vrtova vezuje se, svojom teksturom, bojom i mirisima, za pojedinačna čula – čulo mirisa, vida, dodira i ukusa. Primeri korišćenih biljnih vrsta koje posebno stimulišu različita čula su: za čulo vida – dragoljub (Tropaeolum majus), kadifica (Tagetes sp.), neven (Calendula officinalis), suncokret (Helianthus sp.), za čulo mirisa – lavanda (Lavandula officinalis), ruzmarin (Rosmarinus officinalis), smilje (Helichrysum arenarium), santolina (Santolina chamaecyparissus), neven (Calendula officinalis); čulo ukusa i mirisa – bosiljak (Ocimum basilicum), peršun (Petroselinum crispum), origano (Origanum vulgare), vlašac (Allium schoenoprasum), mirodjija (Anethum graveolens), menta (Mentha sp.), celer (Apium graveolens), majčina dušica (Thymus serpyllum); čulo dodira – zečje uši (Stachys byzantina), žalfija (Salvia officinalis), ukrasna trava (Festuca sp.), debela koka, čuvarkuća (Sempervivum sp.), Sedum acre. Na ovaj način, kod korisnika hortikulturne terapije i posetilaca, direktno se podržava sposobnost integracije podražaja iz okoline i iz vlastitog tela, čineći time ovaj prostor stimulativnim i opuštajućim. Posadjene drvenaste vrste, takodje, doprinose vizuelno-estetskom utisku i edukativno-terapijskom značaju (cer, pitomi kesten, Zelkowa carpinifolia, breza, katalpa, šumske voćkarice, zasad duglazije). Putem aktivnog i pasivnog učešća, tokom svih godišnjih doba, korisnici neposredno upoznaju biljne vrste u okviru edukativnih radionica, praćenjem fenoloških pojava i ekoloških procesa, kroz praktičan rad na sadnji i održavanju tematskih vrtova, recikliranje biljnog materijala i pravljenje komposta. Biljni materijal je moguće koristiti u kreativnim radionicama, kao i za spravljanje lekovitih čajeva i zdrave hrane.

IMG_8916Takodje, specifičan vid aktivnosti u Arboretumu predstavlja i praktična nastava studenata Visoke zdravstvene škole iz Zemuna, u sklopu predmeta Zdravstveni turizam i Velnes programi. Nadovezujući se svojim programskim sadržajima na osnovne principe socijalne hortikulture, kroz edukativne radionice u kojima učestvuju studenti ove škole ukazuje se na specifičan značaj šumskih ekosistema i brojnih opštekorisnih funkcija šuma u revitalizaciji psihofizičkih sposobnosti savremenog čoveka. Radionice se odvijaju u pojedinim namenskim celinama Arboretuma: nastavno-edukativni deo, zona proširenja, tematski vrtovi, šumski amfitetar, višenamenski plato, rasadnik i dr.

Nalazeći se na dodiru dve velike prirodne celine (Balkanskog poluostrva i Panonske ravnice), grad Beograd karakteriše veliko florističko bogatstvo i raznovrsnost što ga svrstava medju najzelenije prestonice Evrope. Svojim brojnim potencijalima (ekološkim, edukativnim, zdravstvenim, sanitarno-higijenskim i drugim), Arboretum predstavlja izuzetno vrednu višenamensku ambijentalnu celinu u okviru sistema gradskog zelenila i čudesno ’šumsko kupatilo’ nadomak samog užeg gradskog jezgra Beograda. Naši studenti ga nazvaše: ’Gnezdo Čukarice’…

Key words: Arboretum Šumarskog fakulteta, hortikulturna terapija, šumsko kupatilo

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s